Sulphur Coated Urea Price : भारताच्या कृषी क्षेत्रात सध्या एक मोठी क्रांती घडत आहे आणि त्याचा थेट फायदा आता बळीराजाला मिळणार आहे. केंद्र सरकारने नुकतीच ‘सल्फर कोटेड युरिया’ (Sulphur Coated Urea – SCU) संदर्भात एक महत्त्वाची अधिसूचना जारी केली असून, यामुळे खतांच्या अनियंत्रित किमतींना चाप बसणार आहे. काय आहे हा निर्णय? आणि या नवीन युरियामुळे पिकांमध्ये काय बदल घडणार आहेत? चला, सविस्तर जाणून घेऊया.
भारतीय शेती आणि युरियाचे महत्त्व
भारतीय शेती ही प्रामुख्याने रासायनिक खतांवर अवलंबून आहे. त्यातही ‘युरिया’ हे शेतकऱ्यांचे सर्वात आवडते आणि पिकांच्या वाढीसाठी अत्यावश्यक असणारे खत आहे. पिकांना हिरवेगार करण्यासाठी आणि त्यांची शाकीय वाढ (Vegetative Growth) होण्यासाठी नायट्रोजनची गरज असते, जी युरियाद्वारे भागवली जाते.
मात्र, गेल्या काही वर्षांत पारंपरिक युरियाच्या वापरामुळे काही गंभीर समस्या निर्माण झाल्या आहेत. साध्या युरियामधील नायट्रोजन जमिनीत टाकल्याबरोबर वेगाने विरघळतो आणि पिकांना मिळण्याऐवजी तो जमिनीत झिरपून (Leaching) किंवा हवेत बाष्पीभवन (Volatilization) होऊन वाया जातो. एका अभ्यासानुसार, शेतकरी जेवढा युरिया टाकतात, त्यातील केवळ ३० ते ४० टक्केच पिकांना लागतो. बाकीचा खर्च वाया जातो. या समस्येवर तोडगा म्हणून केंद्र सरकारने ‘सल्फर कोटेड युरिया’ अर्थात ‘युरिया गोल्ड’ ला प्रोत्साहन दिले आहे आणि आता त्याची किंमतही सर्वसामान्यांच्या खिशाला परवडेल अशी निश्चित केली आहे.
केंद्र सरकारचा मोठा निर्णय: ४० किलो बॅगची किंमत निश्चित Sulphur Coated Urea Price
कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने नुकत्याच काढलेल्या एका अधिसूचनेनुसार, सल्फर कोटेड युरियाच्या (SCU) ४० किलोच्या बॅगची कमाल विक्री किंमत (MRP) २५४ रुपये निश्चित करण्यात आली आहे.
हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, ही किंमत जीएसटी (GST) आणि इतर स्थानिक कर वगळून आहे. म्हणजेच, शेतकऱ्यांना मिळणारी अंतिम किंमत राज्यांच्या कर रचनेनुसार थोडी वेगळी असू शकते, परंतु मूळ किंमत नियंत्रणात राहील. खत नियंत्रण आदेश १९८५ (Fertilizer Control Order – 1985) अंतर्गत हा निर्णय घेण्यात आला असून, तो देशातील सर्व खत उत्पादक, आयातदार आणि विक्रेत्यांना बंधनकारक असणार आहे.
लहान पॅकिंगमध्येही उपलब्धता
लहान आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांची गरज लक्षात घेऊन, सरकारने ४० किलोच्या बॅगेव्यतिरिक्त लहान पॅकिंगचे दरही निश्चित केले आहेत. यामुळे परसबाग करणारे किंवा कमी जमीन असणारे शेतकरी गरजेपुरते खत विकत घेऊ शकतील. यासाठीचे अतिरिक्त शुल्क खालीलप्रमाणे असेल:
- २ किलो पॅकिंग: १.५० रुपये अतिरिक्त
- ५ किलो पॅकिंग: २.२५ रुपये अतिरिक्त
- १० किलो पॅकिंग: ३.५० रुपये अतिरिक्त
- २५ किलो पॅकिंग: ५.०० रुपये अतिरिक्त
हा निर्णय केवळ अन्नधान्य पिकवणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठीच नाही, तर चहा, कॉफी आणि रबर बागायतींसाठीही लागू असेल, असे सहसचिव फ्रँकलिन एल. खोबुंग यांनी स्पष्ट केले आहे.
सल्फर कोटेड युरिया (SCU) म्हणजे काय? आणि ते कसे काम करते?
अनेक शेतकऱ्यांच्या मनात प्रश्न असेल की, पारंपरिक युरिया, निम कोटेड युरिया आणि आता हे सल्फर कोटेड युरिया यात नेमका फरक काय?
१. वैज्ञानिक रचना:
सल्फर कोटेड युरिया म्हणजे साध्या युरियाच्या दाण्यांवर गंधकाचा (Sulphur) एक पातळ लेप लावणे. काही वेळेस यावर वॅक्स किंवा पॉलिमरचे सीलिंगही केले जाते.
२. ‘स्लो रिलीज’ तंत्रज्ञान (Slow Release Mechanism):
साधा युरिया जमिनीत ओलावा लागताच काही मिनिटांत विरघळतो. पण पिकांना एकाच वेळी एवढ्या नायट्रोजनची गरज नसते. त्यामुळे अतिरिक्त नायट्रोजन वाया जातो. याउलट, सल्फर कोटेड युरियावर गंधकाचे आवरण असल्याने, पाणी आत शिरण्यास वेळ लागतो. त्यामुळे नायट्रोजन हळूहळू आणि दीर्घकाळ पिकांना उपलब्ध होतो. यालाच कृषी भाषेत ‘स्लो रिलीज फर्टिलायझर’ म्हणतात.
३. दुहेरी पोषण:
या खतामुळे पिकांना केवळ नायट्रोजनच मिळत नाही, तर गंधक (Sulphur) देखील मिळते. गंधक हे पिकांसाठी चौथे सर्वात महत्त्वाचे अन्नद्रव्य मानले जाते.
शेतकऱ्यांसाठी फायदे: ‘युरिया गोल्ड’ का वापरावे?
सल्फर कोटेड युरियाला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ‘युरिया गोल्ड’ असे नाव दिले होते. हे नाव सार्थ ठरवणारे अनेक फायदे या खतामध्ये आहेत:
१. खताच्या कार्यक्षमतेत वाढ
सामान्य युरियाची कार्यक्षमता (Nitrogen Use Efficiency) ३०-४०% असते. मात्र, सल्फर कोटेड युरियाची कार्यक्षमता ५०% ते ७०% पर्यंत वाढते. याचा अर्थ असा की, पिकांना कमी खतात जास्त पोषण मिळते.
२. उत्पादन खर्चात बचत
खत हळूहळू विरघळत असल्याने, पिकांना वारंवार खत देण्याची गरज पडत नाही. यामुळे मजुरीचा खर्च वाचतो आणि खताच्या बॅगांची संख्याही कमी लागते. ४० किलोची एक बॅग साध्या ५० किलो युरियाचे काम करू शकते.
३. जमिनीच्या आरोग्यात सुधारणा
भारतातील अनेक भागांत, विशेषतः विदर्भ आणि मराठवाड्यातील जमिनीत गंधकाची कमतरता (Sulphur Deficiency) जाणवत आहे. हे खत वापरल्याने जमिनीतील गंधकाची भरपाई होते. तसेच, गंधक जमिनीचा pH (सामू) नियंत्रित ठेवण्यास मदत करते, ज्यामुळे इतर अन्नद्रव्ये पिकांना सहज उपलब्ध होतात.
४. तेलबिया आणि कडधान्यांसाठी वरदान
सोयाबीन, भुईमूग, सूर्यफूल यांसारख्या तेलबिया पिकांमध्ये तेलाचे प्रमाण वाढवण्यासाठी गंधक अत्यंत महत्त्वाचे असते. तसेच कांदा, लसूण यांसारख्या पिकांची गुणवत्ता वाढवण्यासाठीही याचा मोठा फायदा होतो.
५. कीड आणि रोगांना प्रतिकार
जेव्हा पिकाला संतुलित पोषण मिळते आणि पाने कडक व तजेलदार होतात, तेव्हा कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो. गंधक हे नैसर्गिक बुरशीनाशकाचे कामही काही प्रमाणात करते.
खत अनुदानाचा इतिहास आणि सरकारची भूमिका
शेतकऱ्यांना परवडणाऱ्या दरात खत मिळावे यासाठी भारत सरकार दरवर्षी लाखो कोटी रुपयांचे अनुदान (Subsidy) देते. २०२६-२७ च्या अर्थसंकल्पात खत अनुदानासाठी तब्बल १.७१ लाख कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे.
- हरित क्रांती ते आजवर: १९६० च्या दशकात हरित क्रांतीच्या काळात रासायनिक खतांचा वापर वाढला. १९७७ मध्ये ‘रिटेन्शन प्राइस स्कीम’ (RPS) सुरू झाली.
- निम कोटेड युरिया (२०१५): २०१५ मध्ये सरकारने १००% निम कोटेड युरिया सक्तीचा केला. यामुळे युरियाचा औद्योगिक वापर (उदा. दूध भेसळ, पेंट इंडस्ट्री) थांबला आणि तो फक्त शेतकऱ्यांना मिळू लागला.
- पोषक घटकांवर आधारित अनुदान (NBS): २०१० पासून इतर खतांसाठी (DAP, Potash) ही योजना राबवली जाते, पण युरिया अजूनही सरकारच्या थेट किंमत नियंत्रणाखाली आहे.
सध्या आंतरराष्ट्रीय बाजारात खतांच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत, तरीही भारतीय शेतकऱ्यांवर त्याचा बोजा पडू नये म्हणून सरकार ४० किलोच्या बॅगवर हजारो रुपयांचे अनुदान देत आहे. २५४ रुपये ही किंमत उत्पादन खर्चाच्या मानाने खूपच कमी आहे.
पर्यावरणीय दृष्टिकोन: शाश्वत शेतीकडे वाटचाल
सल्फर कोटेड युरियाचा वापर हा केवळ आर्थिक निर्णय नाही, तर तो पर्यावरणासाठीही एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
- पाण्याचे प्रदूषण रोखणे: साधा युरिया पावसाच्या पाण्यासोबत विहिरी आणि नद्यांमध्ये मिसळतो, ज्यामुळे ‘नायट्रेट प्रदूषण’ होते. SCU मुळे हे प्रमाण कमी होईल.
- ग्लोबल वॉर्मिंग: युरियाच्या अतिवापरामुळे ‘नायट्रस ऑक्साइड’ हा घातक वायू हवेत सोडला जातो. हा वायू कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा ३०० पट जास्त हानिकारक आहे. ‘स्लो रिलीज’ खतामुळे याचे प्रमाण घटते.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या टिप्स: वापर कसा करावा?
नवीन खत वापरताना काही गोष्टींची काळजी घेणे आवश्यक आहे:
- माती परीक्षण (Soil Testing): आपल्या जमिनीत गंधकाची गरज आहे का, हे तपासण्यासाठी कृषी विभागाकडून माती परीक्षण करून घ्या.
- योग्य मात्रा: जरी हे खत जास्त कार्यक्षम असले तरी, त्याचा अतिवापर टाळावा. कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसारच मात्रा ठरवावी.
- साठवणूक: हे खत कोरड्या जागेत साठवावे. ओलावा लागल्यास त्याचे कोटिंग खराब होऊ शकते.
निष्कर्ष
केंद्र सरकारने सल्फर कोटेड युरियाची किंमत २५४ रुपये (४० किलो) निश्चित करून शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा दिला आहे. हे खत केवळ पिकांचे उत्पादनच वाढवणार नाही, तर जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यासाठीही मदत करेल. भविष्यात भारतीय शेती अधिक शाश्वत आणि फायदेशीर करण्यासाठी ‘युरिया गोल्ड’ म्हणजेच सल्फर कोटेड युरिया एक ‘गेम चेंजर’ ठरणार आहे.
काळ्या बाजाराला आळा घालण्यासाठी आणि योग्य भावात खत मिळण्यासाठी शेतकऱ्यांनी जागरूक राहून अधिकृत विक्रेत्यांकडूनच खरेदी करावी.
(अस्वीकरण: हा लेख माहितीसाठी असून, खतांचा वापर करण्यापूर्वी स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे उत्तम.)
Sulphur Coated Urea Price
