प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजनेत मोठा बदल! आता एकाच घरातील दोन महिलांना मिळणार मोफत गॅस कनेक्शन | Pradhan Mantri Ujjwala Yojana

Pradhan Mantri Ujjwala Yojana : भारतातील ग्रामीण भागात आजही अनेक स्त्रिया चुलीवर स्वयंपाक करतात. लाकूड, कोळसा किंवा गोवऱ्या जाळून स्वयंपाक करणे हे केवळ कष्टाचेच नाही, तर आरोग्यासाठी अत्यंत घातक आहे. या धुरामुळे महिलांच्या फुफ्फुसांना होणारी इजा ही एका दिवसात ४०० सिगारेट ओढण्याइतकी असते, असे जागतिक आरोग्य संघटनेचे म्हणणे आहे. या समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा काढण्यासाठी आणि देशातील माता-भगिनींना धूरमुक्त आयुष्य देण्यासाठी भारत सरकारने ‘प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना’ (PMUY) सुरू केली.

नुकतीच या योजनेसंदर्भात एक अतिशय महत्त्वाची आणि दिलासादायक बातमी समोर आली आहे. आता नियमांमध्ये शिथिलता आणत सरकारने एकाच घरातील दोन महिलांना मोफत गॅस कनेक्शन देण्याचा मार्ग मोकळा केला आहे. या लेखात आपण या नवीन निर्णयाबद्दल, अर्ज प्रक्रियेबद्दल आणि या योजनेचा लाभ कसा घ्यावा, याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना (PMUY): एक क्रांतिकारी पाऊल Pradhan Mantri Ujjwala Yojana

प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना ही केवळ एक सरकारी योजना नसून ती महिला सक्षमीकरणाच्या दिशेने टाकलेले एक भक्कम पाऊल आहे. १ मे २०१६ रोजी उत्तर प्रदेशातील बलिया येथून पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी या महत्त्वाकांक्षी योजनेचा शुभारंभ केला.

“स्वच्छ इंधन, बेहतर जीवन” या घोषवाक्यासह सुरू झालेल्या या योजनेने आजवर कोट्यवधी कुटुंबांचे नशीब बदलले आहे. ग्रामीण आणि वंचित भागातील महिलांना मोफत एलपीजी (LPG) कनेक्शन देऊन त्यांचे आरोग्य सुधारणे आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणे, हा या योजनेचा गाभा आहे. आज देशातील ७१५ हून अधिक जिल्ह्यांमध्ये या योजनेचा विस्तार झाला असून, ९ कोटींहून अधिक गॅस कनेक्शन वितरित करण्यात आले आहेत.

नवीन शासन निर्णय: एका घरात दोन कनेक्शन आणि मोफत सुविधा

तुम्ही दिलेल्या माहितीनुसार आणि नुकत्याच समोर आलेल्या अपडेट्सनुसार, केंद्र सरकारने उज्ज्वला योजनेच्या विस्तारासाठी काही महत्त्वाचे बदल केले आहेत. यापूर्वीच्या नियमांनुसार, एका रेशन कार्डवर किंवा एका घरात फक्त एकाच महिलेला उज्ज्वला गॅस कनेक्शन मिळत असे. अनेकदा संयुक्त कुटुंबात (Joint Family) राहणाऱ्या महिलांना यामुळे अडचणी येत होत्या. स्वयंपाक वेगळा असूनही रेशन कार्ड एक असल्याने दुसऱ्या महिलेला कनेक्शन मिळत नव्हते.

नवीन बदल काय आहेत?

• एका घरात दोन कनेक्शन: आता एकाच घरात दोन पात्र महिला असतील (ज्यांचा स्वयंपाक वेगळा होत असेल किंवा ज्यांच्याकडे स्वतंत्र कागदपत्रे असतील), तर त्यांना दोन स्वतंत्र कनेक्शन घेण्याची मुभा देण्यात आली आहे. यामुळे सासू-सून किंवा एकाच छताखाली राहणाऱ्या दोन जावा यांना मोठा दिलासा मिळाला आहे.
• मोफत शेगडी (Hotplate) आणि रेग्युलेटर: या योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे केवळ गॅस सिलेंडरचे कनेक्शनच नाही, तर त्यासोबत पहिली रिफिल (भरलेला सिलेंडर) आणि गॅसची शेगडी (Stove) पूर्णपणे मोफत दिली जात आहे.
• आर्थिक बोजा नाही: गॅस कनेक्शनसाठी लागणारी डिपॉझिट रक्कम, रेग्युलेटरचा खर्च आणि पाईपचा खर्च सरकार उचलते. त्यामुळे लाभार्थी महिलेला आपल्या खिशातून एकही रुपया खर्च करण्याची गरज नाही.

उज्ज्वला योजनेची पार्श्वभूमी आणि इतिहास

कोणतीही योजना समजून घेण्यासाठी तिचा इतिहास समजून घेणे गरजेचे आहे. २०१६ पूर्वी भारतात एलपीजी गॅस वापरणाऱ्यांची संख्या प्रामुख्याने शहरी भागापुरती मर्यादित होती. ग्रामीण भागात गॅस कनेक्शन घेणे हे श्रीमंतीचे लक्षण मानले जात असे. गरीब कुटुंबाला ३००० ते ४००० रुपये खर्च करून नवीन कनेक्शन घेणे परवडणारे नव्हते.

यावर उपाय म्हणून २०१६ मध्ये उज्ज्वला १.० सुरू झाली. याचे लक्ष्य ५ कोटी बीपीएल (BPL) कुटुंबांना कनेक्शन देणे हे होते. योजनेचे यश पाहून हे लक्ष्य ८ कोटींपर्यंत वाढवण्यात आले. त्यानंतर २०२१ मध्ये ‘उज्ज्वला २.०’ सुरू करण्यात आले, ज्यामध्ये स्थलांतरित कामगारांना (Migrant Workers) विशेष सवलत देण्यात आली. त्यांना पत्त्याचा पुरावा नसतानाही केवळ स्वयं-घोषणापत्रावर (Self-declaration) गॅस कनेक्शन मिळू लागले.

योजनेचे मुख्य उद्देश आणि ध्येय

केंद्र सरकारने ही योजना सुरू करण्यामागे काही ठोस सामाजिक आणि आरोग्यविषयक उद्दिष्टे ठेवली आहेत:

1. महिलांचे आरोग्य रक्षण: लाकूड आणि कोळशाच्या धुरामुळे होणारे श्वसनाचे विकार, दम्याचे आजार आणि डोळ्यांचे आजार कमी करणे.
2. बालमृत्यू रोखणे: घरातील प्रदूषणामुळे लहान मुलांच्या आरोग्यावर होणारा परिणाम रोखणे.
3. पर्यावरण संवर्धन: जंगलतोड थांबवणे आणि कार्बन उत्सर्जन कमी करून पर्यावरण शुद्ध ठेवणे.
4. महिला सक्षमीकरण: महिलांचा सरपण गोळा करण्यात जाणारा वेळ आणि कष्ट वाचवून त्यांना उत्पादक कामांकडे वळवणे.
5. आर्थिक सुरक्षा: गरीब कुटुंबांना इंधनासाठी होणारा खर्च कमी करण्यास मदत करणे.

गॅस कनेक्शन मिळवण्यासाठी सविस्तर पात्रता निकष

उज्ज्वला योजनेचा लाभ घेण्यासाठी सरकारने काही निश्चित पात्रता निकष ठरवून दिले आहेत. नवीन नियमांनुसार खालील प्रवर्गातील महिला या योजनेसाठी पात्र आहेत:

• अर्जदार महिलाच असावी: ही योजना फक्त महिलांसाठी आहे. पुरुषांच्या नावाने अर्ज करता येत नाही.
• वय: अर्जदार महिलेचे वय १८ वर्षांपेक्षा जास्त असणे आवश्यक आहे.
• बीपीएल (BPL) रेशन कार्ड: ती महिला दारिद्र्यरेषेखालील (Below Poverty Line) कुटुंबातील असावी.
• विशेष प्रवर्ग:
  • अनुसूचित जाती (SC) आणि अनुसूचित जमाती (ST) कुटुंबातील महिला.
  • प्रधानमंत्री आवास योजना (ग्रामीण) आणि अंत्योदय अन्न योजनेचे लाभार्थी.
  • वनवासी आणि मागासवर्गीय प्रवर्गातील महिला.
  • चहाच्या मळ्यातील कामगार (Tea Garden Tribes).
  • नदी बेटांवर राहणारे लोक.
• दुबार कनेक्शन नसावे: यापूर्वी त्या महिलेच्या नावाने किंवा पतीच्या नावाने कोणतेही एलपीजी कनेक्शन नसावे. (नवीन नियमानुसार घरातील दुसऱ्या पात्र महिलेला कनेक्शन मिळू शकते, पण एकाच व्यक्तीला दोन कनेक्शन मिळत नाहीत).

आवश्यक कागदपत्रे (Checklist)

अर्ज करताना खालील कागदपत्रे तयार ठेवावीत, जेणेकरून वेळेवर धावपळ होणार नाही:

1. केवायसी (e-KYC): उज्ज्वला कनेक्शनसाठी ई-केवायसी अनिवार्य आहे.
2. आधार कार्ड: अर्जदार महिलेचे आधार कार्ड (ओळख आणि पत्त्याचा पुरावा म्हणून).
3. रेशन कार्ड: राज्य सरकारने जारी केलेले रेशन कार्ड ज्यात कुटुंबातील सर्व सदस्यांची नावे असावीत. (स्थलांतरित मजुरांसाठी याची सक्ती नाही).
4. कुटुंबातील सदस्यांचे आधार: रेशन कार्डवर नाव असलेल्या १८ वर्षांवरील इतर सदस्यांचे आधार क्रमांक.
5. बँक पासबुक: सबसिडीची रक्कम थेट खात्यात जमा होण्यासाठी राष्ट्रीयीकृत बँकेचे पासबुक आणि IFSC कोड.
6. फोटो: पासपोर्ट आकाराचे दोन अलीकडील फोटो.
7. मोबाईल क्रमांक: नोंदणीसाठी सक्रिय मोबाईल नंबर.

अर्ज करण्याची संपूर्ण प्रक्रिया (ऑनलाईन आणि ऑफलाईन)

तुम्ही दोन प्रकारे या योजनेसाठी अर्ज करू शकता. खाली दोन्ही पद्धती सोप्या भाषेत दिल्या आहेत.

ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया (Online Process)

1. संकेतस्थळाला भेट द्या: सर्वप्रथम प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजनेच्या अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या – www.pmuy.gov.in.
2. Apply for New Ujjwala 2.0 Connection: होमपेजवर दिसणाऱ्या या पर्यायावर क्लिक करा.
3. गॅस कंपनी निवडा: तुम्हाला तीन पर्याय दिसतील – इंडियन ऑईल (Indane), भारत पेट्रोलियम (Bharat Gas), आणि हिंदुस्तान पेट्रोलियम (HP Gas). तुम्हाला ज्या कंपनीचे कनेक्शन हवे आहे, त्यासमोरील ‘Click Here to Apply’ वर क्लिक करा.
4. नोंदणी करा: तुमचा मोबाईल नंबर आणि आधार नंबर टाकून नोंदणी करा.
5. फॉर्म भरा: उघडलेल्या फॉर्ममध्ये तुमचे नाव, पत्ता, बँक तपशील आणि रेशन कार्डची माहिती अचूक भरा.
6. कागदपत्रे अपलोड करा: आधार कार्ड, फोटो आणि रेशन कार्ड स्कॅन करून अपलोड करा.
7. सबमिट: सर्व माहिती तपासून अर्ज सबमिट करा. तुम्हाला एक ‘Reference Number’ मिळेल, तो जपून ठेवा.

ऑफलाईन अर्ज प्रक्रिया (Offline Process)

ज्यांना इंटरनेट वापरणे शक्य नाही, ते खालीलप्रमाणे अर्ज करू शकतात:

1. जवळच्या कोणत्याही गॅस एजन्सीमध्ये (Indane/HP/Bharat) जा.
2. तिथे ‘उज्ज्वला योजनेचा अर्ज’ (KYC फॉर्म) मागा.
3. फॉर्ममध्ये विचारलेली सर्व माहिती (नाव, पत्ता, जन-धन बँक खाते क्रमांक इ.) भरा.
4. फॉर्मसोबत आधार कार्ड, रेशन कार्ड आणि फोटोच्या झेरॉक्स जोडा.
5. पूर्ण भरलेला फॉर्म गॅस एजन्सीमध्ये जमा करा.
6. कागदपत्रांची पडताळणी झाल्यानंतर तुम्हाला कनेक्शन मंजूर झाल्याचा मेसेज येईल.

उज्ज्वला योजना २.०: काय वेगळे आहे?

उज्ज्वला १.० आणि २.० मध्ये मुख्य फरक हा ‘स्थलांतरित’ लोकांसाठी आहे.

अनेक लोक रोजगारासाठी गाव सोडून शहरात येतात. त्यांच्याकडे शहराचे रेशन कार्ड नसते. अशा वेळी त्यांना गॅस कनेक्शन मिळत नव्हते. उज्ज्वला २.० अंतर्गत, अशा लोकांना आता रेशन कार्ड देण्याची गरज नाही. त्यांनी फक्त एक ‘स्वयं-घोषणापत्र’ (Self Declaration) द्यायचे आहे की ते अमुक ठिकाणी राहतात. या आधारावर त्यांना गॅस कनेक्शन मिळते. हा एक अत्यंत दिलासादायक निर्णय आहे.

योजनेचे फायदे: आरोग्य ते आर्थिक बचतीपर्यंत

या योजनेचे फायदे बहुआयामी आहेत:

• धूरमुक्त स्वयंपाकघर: धुरामुळे होणारा त्रास कायमचा बंद होतो. डोळ्यांची जळजळ थांबते.
• वेळेची बचत: लाकूड गोळा करणे, ते वाळवणे आणि चूल पेटवणे यात महिलांचा तासनतास वेळ जातो. गॅसमुळे स्वयंपाक झटपट होतो आणि उरलेला वेळ महिला स्वतःच्या प्रगतीसाठी किंवा मुलांच्या अभ्यासासाठी देऊ शकतात.
• पर्यावरण रक्षण: जंगलतोड कमी झाल्याने पर्यावरणाचे रक्षण होते.
• सुरक्षितता: उघड्यावर चूल पेटवण्यापेक्षा एलपीजी गॅस वापरणे सुरक्षित आहे (जर योग्य काळजी घेतली तर).
• सन्मान: घरात गॅस असणे हे महिलांच्या आत्मसन्मानाचे प्रतीक बनले आहे.

एलपीजी वापरताना घ्यायची सुरक्षा काळजी

गॅस कनेक्शन मिळाल्यानंतर त्याचा वापर सुरक्षितपणे करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. विशेषतः नवीन वापरकर्त्यांसाठी खालील गोष्टी लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे:

1. सिलेंडर उभा ठेवा: गॅस सिलेंडर नेहमी जमिनीवर उभा ठेवावा, तो कधीही आडवा ठेवू नका.
2. हवेशीर जागा: गॅस शेगडी खिडकीजवळ किंवा हवा खेळती राहील अशा ठिकाणी ठेवावी.
3. वास आल्यास सावध व्हा: गॅसचा वास आल्यास लाईटचे बटण चालू किंवा बंद करू नका. खिडक्या-दारे उघडा आणि रेग्युलेटर बंद करा.
4. रेग्युलेटर बंद करणे: रात्री झोपताना किंवा घराबाहेर जाताना रेग्युलेटरचे बटण (Knob) बंद करण्याची सवय लावा.
5. पाईप तपासणे: गॅसची रबरी पाईप (Suraksha Hose) दर ५ वर्षांनी बदलावी.

निष्कर्ष

प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना ही केवळ गरिबांना गॅस देणारी योजना नाही, तर ती भारताच्या सामाजिक परिवर्तनाची एक चळवळ आहे. आता एकाच घरात दोन महिलांना कनेक्शन देण्याच्या आणि मोफत शेगडी-रेग्युलेटर देण्याच्या निर्णयामुळे या योजनेची व्याप्ती आणखी वाढली आहे.

जर तुमच्या घरात किंवा आसपास अशी कोणी गरजू महिला असेल जिच्याकडे अद्याप गॅस कनेक्शन नाही, तर त्यांना या योजनेबद्दल नक्की सांगा. शासनाच्या या योजनेचा लाभ घेऊन आपणही ‘धूरमुक्त भारत’ बनवण्याच्या संकल्पात योगदान देऊ शकतो.

तुम्ही आजच जवळच्या गॅस एजन्सीशी संपर्क साधा किंवा ऑनलाईन अर्ज करा!

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न १: उज्ज्वला योजनेसाठी अर्ज करण्याची शेवटची तारीख काय आहे?

उत्तर: या योजनेसाठी सध्या कोणतीही शेवटची तारीख जाहीर करण्यात आलेली नाही. ही एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. तुम्ही कधीही अर्ज करू शकता.

प्रश्न २: मला गॅस शेगडीसाठी पैसे द्यावे लागतील का?

उत्तर: नाही. उज्ज्वला योजनेअंतर्गत गॅस शेगडी (Hotplate) आणि पहिला गॅस सिलेंडर मोफत दिला जातो.

प्रश्न ३: जर माझे नाव बीपीएल यादीत नसेल तर मी अर्ज करू शकतो का?

उत्तर: जर तुम्ही एससी/एसटी, पीएम आवास योजना लाभार्थी, किंवा अतिमागास वर्गातील असाल तर बीपीएल यादीत नाव नसले तरीही तुम्ही १४-कलमी घोषणेनुसार पात्र ठरू शकता. यासाठी एजन्सीशी संपर्क साधा.

प्रश्न ४: एका घरात दोन गॅस कनेक्शन खरंच मिळतात का?

उत्तर: नवीन अपडेटनुसार, जर एकाच घरात दोन स्वतंत्र कुटुंब राहत असतील (स्वयंपाक वेगळा असेल) आणि पात्र महिला असतील, तर त्यांना कागदपत्रांच्या पडताळणीनंतर दुसरे कनेक्शन मिळू शकते.

प्रश्न ५: सबसिडीची रक्कम किती मिळते?

उत्तर: सबसिडीची रक्कम आंतरराष्ट्रीय बाजारातील गॅसच्या किमतीनुसार बदलते. सध्या उज्ज्वला लाभार्थ्यांना २०० ते ३०० रुपयांपर्यंत सबसिडी थेट बँक खात्यात दिली जाते.

(टीप: सरकारी योजनांचे नियम आणि अटी वेळोवेळी बदलू शकतात. अर्ज करण्यापूर्वी अधिकृत वेबसाइट किंवा गॅस एजन्सीकडून अद्ययावत माहितीची खात्री करा.) Pradhan Mantri Ujjwala Yojana